Odnaleziony dokument pozwala z większą precyzją opowiedzieć o początkach Klubu.

Przez dziesięciolecia w historii RKS Ursus funkcjonował rok 1935 jako rok powstania klubu. Pojawiał się na klubowych emblematach, w publikacjach jubileuszowych i w pamięci kolejnych pokoleń działaczy. Dopiero badania historyków wykazały, że historia Klubu rozpoczęła się co najmniej sześć lat wcześniej, w 1929 roku.

Źródło: Robert Gawkowski, Jacek Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa”, Warszawa 2017, s. 8 i część poświęcona pierwszym sześciu latom klubu; wersja cyfrowa/katalog; także R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sport w dawnym Ursusie”, „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 50.

Dziś możemy zrobić kolejny krok. W ramach kwerendy historycznej prowadzonej przez Monikę Boczewską odnaleziony został urzędowy dokument dotyczący rejestracji Robotniczego Klubu Sportowego „Ursus”. Dzięki niemu po raz pierwszy możemy wskazać nie tylko rok, ale także dokładną datę formalnej rejestracji Klubu.

10 października 1929 roku

Dokument znajduje się w Warszawskim Dzienniku Wojewódzkim nr 11 z 1929 roku, poz. 279, w tabeli zatytułowanej „Ogłoszenie Urzędu Wojewódzkiego Warszawskiego o zarejestrowanych stowarzyszeniach”.

Przy RKS Ursus zapisano:

• data postanowienia Wojewody Warszawskiego: 10 października 1929 r.
• liczba sprawy: BS.-IV-6/18
• numer rejestru: 2129
• nazwa: Robotniczy Klub Sportowy „Ursus”
• siedziba: Czechowice
• powiat: warszawski

To niezwykle ważny dokument. Dotychczas wiedzieliśmy z relacji świadków i źródeł prasowych, że RKS Ursus powstał w 1929 roku. Teraz po raz pierwszy mamy urzędowe potwierdzenie, że 10 października 1929 roku Robotniczy Klub Sportowy „Ursus” został formalnie wpisany do rejestru stowarzyszeń, a jego oficjalną siedzibą były już wtedy Czechowice.

Źródło pierwotne: „Warszawski Dziennik Wojewódzki” 1929, nr 11, poz. 279, tabela „Ogłoszenie Urzędu Wojewódzkiego Warszawskiego o zarejestrowanych stowarzyszeniach”. W wierszu RKS „Ursus”: 10 X 1929, sprawa BS.-IV-6/18, rejestr 2129, Czechowice, powiat warszawski.

Nie oznacza to jednak, że właśnie 10 października rozegrano pierwszy mecz albo że tego dnia grupa założycielska po raz pierwszy spotkała się w sprawie utworzenia klubu. Wręcz przeciwnie. Źródła pokazują, że sportowcy Ursusa działali już kilka miesięcy wcześniej.

Zanim RKS został zarejestrowany

Korzenie Klubu sięgają drugiej połowy lat dwudziestych XX wieku.

Przy zakładach „Ursus” działających przy ul. Skierniewickiej na warszawskiej Woli istniała drużyna piłkarska tworzona przede wszystkim przez pracowników fabryki. Zawodnicy korzystali z niewielkiego przyfabrycznego boiska położonego w rejonie ulic Wolskiej, Skierniewickiej i Płockiej.

To właśnie z tego środowiska wyrósł późniejszy Robotniczy Klub Sportowy „Ursus”. Historycy Robert Gawkowski i Jacek Wiśniewski wskazują, że klub zaczynał swoją historię właśnie na warszawskiej Woli, zanim wraz z rozwojem zakładów jego działalność stopniowo przeniosła się do podwarszawskich Czechowic.

Jedną z najważniejszych postaci tego okresu był inż. Jerzy Dickman, pracownik Fabryki Metalurgicznej „Ursus”.

Źródła: R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa”, część o początkach RKS, wersja cyfrowa; RKS Ursus, „Niełatwa historia RKS «Ursus»”, opis działalności przy zakładach na ul. Skierniewickiej i przenoszenia klubu do Czechowic; RKS Ursus, „Pionierskie lata Ursusa”, przyfabryczne boisko przy Skierniewickiej 27/29.

Pięciu założycieli

Jedno z najcenniejszych świadectw dotyczących początków RKS pochodzi z 1980 roku.

„Głos Ursusa” dotarł wówczas do Stanisława Kacalaka, jednego z ludzi tworzących Klub w 1929 roku. Kacalak wymienił pięciu członków założycieli:

• Stanisław Kacalak
• Roman Michałowski
• inż. Jerzy Dickman
• Bolesław Biskupski
• Stanisław Rastawiecki

Według jego relacji cała piątka złożyła podpisy pod statutem Klubu w warszawskiej kancelarii notariusza Jamonta przy ul. Senatorskiej 8.

Źródło: „Głos Ursusa”, nr 15, 13 IV 1980, relacja Stanisława Kacalaka/Kacelaka. Relację, wraz z listą pięciu założycieli i informacją o kancelarii notariusza Jamonta przy Senatorskiej 8, cytują R. Gawkowski i J. Wiśniewski w „Kronice Warszawy” 2/2025, s. 50.

Dalsza kwerenda pozwala z bardzo dużym prawdopodobieństwem ustalić, kim był wskazany przez Kacalaka „notariusz Jamont”. W oficjalnym „Kalendarzu Sądowym na rok 1929” wśród warszawskich notariuszy figuruje Witold Jamontt. To najpewniej właśnie w jego kancelarii podpisano statut RKS Ursus.

Źródło pomocnicze do identyfikacji notariusza: Jerzy Kirkiczenko, Marian Kraczkiewicz (opr.), „Kalendarz Sądowy na Rok 1929”, wykaz warszawskich notariuszy, s. 159, Biblioteka UMCS.

Pierwszym prezesem RKS Ursus został Jerzy Dickman. Kierował Klubem niemal rok, do marca 1930 roku. Następnie wyjechał do Ostrowca Świętokrzyskiego, gdzie został działaczem sportowym i prezesem KSZO Ostrowiec.

Źródła: R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sport w dawnym Ursusie”, „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 51, informacja o prezesurze Jerzego Dickmana do marca 1930 r.; dalsza działalność Dickmana w KSZO: materiał historyczny o KSZO, wskazujący jego prezesurę w latach 1930-1934 i wcześniejsze założenie RKS Ursus.

30 maja 1929. RKS już gra

Odnaleziony dokument rejestracyjny z października pozwala spojrzeć inaczej na wcześniejsze źródła prasowe. RKS Ursus nie czekał na administracyjną rejestrację, aby rozpocząć działalność sportową. Najstarszy odnaleziony do tej pory opis meczu pochodzi z 30 maja 1929 roku. Tego dnia we Włochach zespół Ursusa zagrał z miejscową Przyszłością. Spotkanie zakończyło się zwycięstwem gospodarzy 2:1. Relacja ukazała się dwa dni później, 1 czerwca, w „Wiadomościach Włochowskich”. Mecz rozegrano przy ul. Jesionowej 22 we Włochach. Gazeta pisała o drużynie jako o „Klubie Sportowym Ursus”, a nie RKS Ursus. Autorzy „Sportowych dziejów Ursusa” zwracają uwagę, że mogła to być zwykła nieścisłość dziennikarska, ale niewykluczone również, że wiosną 1929 roku organizacja i ostateczna nazwa Klubu dopiero się kształtowały.

Źródła: „Wiadomości Włochowskie”, nr 17 z 1 VI 1929, relacja z meczu rozegranego 30 V 1929, Przyszłość Włochy – Ursus 2:1; Robert Gawkowski, „Sportowe tradycje warszawskich Włoch”, Warszawa 2008, s. 14; omówienie meczu także w „Kronice Warszawy” 2/2025, s. 50-51.

Od początku nie tylko piłka nożna

Historia RKS Ursus od pierwszego roku była historią klubu wielosekcyjnego. Już 29 i 30 czerwca 1929 roku zawodnicy RKS Ursus wystartowali w zawodach lekkoatletycznych. Czapuga wygrał rzut oszczepem wynikiem 38,50 m, a Sadowski zwyciężył w skoku w dal wynikiem 5,70 m. Ten drugi rezultat był wówczas całkiem wartościowym osiągnięciem, najlepsi polscy zawodnicy skakali około metr dalej. Zawody odbywały się na stadionie przy ul. Zielenieckiej, w rejonie dzisiejszego Stadionu Narodowego.

Źródła: gazeta „Czyn” z 1929 r., relacja z inauguracji stadionu i zawodów lekkoatletycznych; R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa”, część o początkach sekcji lekkoatletycznej; potwierdzenie udziału RKS Ursus, zwycięstw Czapugi i Sadowskiego oraz lokalizacji stadionu przy Zielenieckiej 2: „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 53.

Najpóźniej w grudniu 1929 r. sekcja lekkoatletyczna RKS Ursus była już zrzeszona w Polskim Związku Lekkoatletycznym. „Wiek Nowy” z 12 grudnia 1929 r. informował o przeniesieniu RKS Ursus (Warszawa-Czechowice) do grona członków zwyczajnych PZLA w okręgu warszawskim.

Źródło pierwotne: „Wiek Nowy”, nr 8544 z 12 XII 1929, s. 14, dział „Sport”. Informacja: RKS Ursus (Warszawa-Czechowice) przeniesiono w poczet członków zwyczajnych PZLA.

Piłka nożna i lekkoatletyka funkcjonowały więc w Klubie praktycznie od samego początku.

Dlaczego „Robotniczy”?

Nazwa Robotniczy Klub Sportowy nie była przypadkowa. RKS wyrastał ze środowiska pracowników zakładów Ursus i od początku należał do Warszawskiego Okręgowego Zrzeszenia Robotniczych Klubów Sportowych, WOZRKS. Organizacja ta była związana z Polską Partią Socjalistyczną dawną Frakcją Rewolucyjną, środowiskiem lewicowym i propiłsudczykowskim, jednocześnie zdecydowanie dystansującym się od komunizmu i Związku Radzieckiego. W tym samym środowisku sportowym znajdowały się m.in. Świt, Jur, Robur i Przyszłość Włochy. Dzisiaj może wydawać się to nietypowe, ale w II Rzeczypospolitej związki klubów sportowych z konkretnymi środowiskami politycznymi i społecznymi były zjawiskiem powszechnym. Robotniczy charakter RKS mówił przede wszystkim o tym, dla kogo ten klub powstał. Dla pracowników, dla młodych ludzi związanych z zakładami i dla lokalnej społeczności.

Źródło: R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sport w dawnym Ursusie”, „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 51-53. Autorzy opisują WOZRKS, związek z PPS dawną Frakcją Rewolucyjną, propiłsudczykowski charakter środowiska oraz wymieniają m.in. Świt, Przyszłość Włochy, Jur i Ursus.

Z Woli do Czechowic

Rok 1929 jest także momentem przejścia pomiędzy dwoma miejscami ważnymi dla historii RKS. Sportowcy wywodzili się w dużej części z wolskiej fabryki Ursusa. Tam zaczynali i tam znajdowało się pierwsze boisko. Jednocześnie zakłady rozwijały ogromny kompleks produkcyjny w podwarszawskich Czechowicach. Za fabryką stopniowo podążał Klub. Już we wrześniu 1929 roku w relacji z I Ogólnopolskiego Zjazdu Młodzieży PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej pojawia się określenie „Ursus Czechowice”. A miesiąc później sprawę rozstrzyga dokument urzędowy.

W postanowieniu Wojewody z 10 października 1929 roku jako siedziba RKS Ursus wpisane są już jednoznacznie Czechowice, powiat warszawski. To jeden z najważniejszych wniosków płynących z odnalezionego dokumentu. RKS wyrósł ze środowiska wolskich pracowników fabryki, ale w momencie formalnej rejestracji był już klubem z siedzibą w Czechowicach.

Źródła: dla przejścia z Woli do Czechowic: R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa” oraz „Niełatwa historia RKS «Ursus»”. Dla siedziby w Czechowicach 10 X 1929 źródłem pierwotnym jest „Warszawski Dziennik Wojewódzki” nr 11/1929, poz. 279. Określenie „Ursus Czechowice” z września 1929 r. pochodzi z relacji prasowej z I Ogólnopolskiego Zjazdu Młodzieży PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej, przywoływanej w opracowaniach o początkach RKS.

Na początku 1930 roku sekretariat RKS działał już w pomieszczeniach zakładowych w Czechowicach. Zachował się bardzo ciekawy materialny ślad z tego okresu. Na adresie gratulacyjnym przekazanym prezydentowi Ignacemu Mościckiemu widnieje klubowa pieczęć z napisem:

Robotniczy Klub Sportowy „Ursus” w Czechowicach.

Monografia publikuje zarówno ten dokument, jak i rekonstrukcję pieczęci.

Źródło: R. Gawkowski, tekst „Niełatwa historia RKS «Ursus»”, opis sekretariatu w Czechowicach oraz pieczęci na adresie gratulacyjnym dla prezydenta Ignacego Mościckiego; dokument i rekonstrukcję pieczęci publikuje także monografia „Sportowe dzieje Ursusa”.

Pierwsze własne boisko w Czechowicach

Początkowo sportowcy nadal korzystali z zakładowego boiska na Woli. Około 1930 roku członkowie Klubu przystosowali jednak teren nieużytków przy fabryce w Czechowicach do celów sportowych. Powstało boisko, a następnie bieżnia lekkoatletyczna i skocznie. Obiekt był położony bezpośrednio przy fabryce. Miał murawę, zaplecze szatniowe, przebieralnię i prysznice. Z czasem piłkarze i lekkoatleci całkowicie przenieśli się z wolskiego placu do Czechowic. Po odejściu Jerzego Dickmana funkcję prezesa objął inż. Longin Bielawski, również związany z zakładami Ursus.

Źródło: R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa”, rozdział dotyczący pierwszych lat działalności i zaplecza sportowego w Czechowicach; wersja cyfrowa/katalog MBC. Informację o Longinie Bielawskim jako następcy Jerzego Dickmana również podaje monografia. Dla tego szczegółu nie odnaleziono w obecnej kwerendzie osobnego, łatwo dostępnego źródła pierwotnego online.

Trudne lata 1931-1933

Młody Klub szybko zetknął się z problemami.

Światowy kryzys gospodarczy ograniczył środki przeznaczane na sport. Jednocześnie rozpadało się środowisko polityczne, z którym wcześniej związany był WOZRKS. W latach 1931-1933 aktywność RKS była znacznie słabiej widoczna w źródłach. Nie znamy na przykład wyników meczów piłkarskich z tego okresu. Wiemy natomiast, że nadal działali lekkoatleci, a około 1931 lub 1932 roku powstała sekcja gier sportowych, obejmująca koszykówkę, siatkówkę i piłkę ręczną.

Źródła: R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sport w dawnym Ursusie”, „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 53, informacja o kryzysie, sekcjach i adresach Skierniewicka 27/29 oraz Czechowice; RKS Ursus, „Pionierskie lata Ursusa”, wskazuje 1932 r. jako rok powołania sekcji gier sportowych.

Skąd wzięło się 1935?

Przez wiele lat oficjalna narracja o RKS zaczynała się właśnie w 1935 roku. W 1975 roku wydano publikację jubileuszową pod tytułem „Robotniczy Klub Sportowy Ursus w 40-lecie działalności dla swojej załogi i miasta 1935-1975”, w której pierwszych sześć lat działalności Klubu zostało praktycznie pominiętych.

I właśnie tu historia robi się szczególnie ciekawa. Pierwszy RKS Ursus wyrósł ze środowiska lewicowego, ale zdecydowanie propiłsudczykowskiego i antykomunistycznego. Jego polityczne korzenie prowadziły do PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej, środowiska związanego z Józefem Piłsudskim i otwarcie zwalczającego komunistów. W realiach PRL taka przeszłość nie była wygodna. Autorzy późniejszych opracowań historycznych wskazują, że mogło to być jednym z powodów, dla których pierwsze sześć lat historii Klubu zostało praktycznie wymazanych, a jako oficjalną datę jego powstania utrwalono rok 1935.

Pierwszy przełom nastąpił w 1980 roku, kiedy „Głos Ursusa” opublikował wywiad ze Stanisławem Kacalakiem, jednym z ludzi tworzących Klub w 1929 roku. Później do tematu wrócił Jerzy Domżalski, a następnie Robert Gawkowski i Jacek Wiśniewski, autorzy wydanej w 2017 roku monografii „Sportowe dzieje Ursusa”. To właśnie dzięki ich pracy rok 1929 powrócił do historii RKS Ursus.

Na naszej stronie w 2024 roku opublikowaliśmy artykuł „Niełatwa historia RKS Ursus”, będący przedrukiem tekstu Roberta Gawkowskiego z „Dziennika Ursusa”. Już wtedy jednoznacznie wskazywano, że 1935 rok był datą błędną i że początki RKS należy umieszczać w 1929 roku.

Źródła: publikacja jubileuszowa „Robotniczy Klub Sportowy Ursus w 40-lecie działalności dla swojej załogi i miasta 1935-1975”, Ursus 1975; „Głos Ursusa”, nr 15 z 13 IV 1980; Jerzy Domżalski, „W Ursusie i jego okolicy”, Warszawa 2013, s. 73-77; R. Gawkowski, J. Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa”, Warszawa 2017, s. 8 i nast. Omówienie tego ciągu źródeł: „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 50; artykuł RKS z 2024 r. „Niełatwa historia RKS «Ursus»”.

Dzisiaj możemy tę historię uzupełnić o coś, czego w tamtym tekście jeszcze nie było.

Mamy urzędową datę

Odnalezienie wpisu w Warszawskim Dzienniku Wojewódzkim pozwala połączyć wszystkie dotychczasowe elementy.

Wiosną 1929 roku sportowcy Ursusa już grają.

Latem startują piłkarze i lekkoatleci.

We wrześniu w źródłach prasowych pojawia się już określenie „Ursus Czechowice”.

A 10 października 1929 roku Wojewoda Warszawski formalnie rejestruje Robotniczy Klub Sportowy „Ursus”, nr rejestru 2129, z siedzibą w Czechowicach.

To pierwszy odnaleziony przez nas urzędowy dokument, który z dokładnością do jednego dnia potwierdza formalne istnienie RKS Ursus.

Źródła podsumowania: mecz 30 V 1929, „Wiadomości Włochowskie” nr 17; lekkoatletyka 29-30 VI 1929, „Kronika Warszawy” 2/2025, s. 53; członkostwo PZLA 12 XII 1929, „Wiek Nowy”, s. 14; formalna rejestracja 10 X 1929, „Warszawski Dziennik Wojewódzki” nr 11/1929, poz. 279.

Historia RKS Ursus nadal jest odkrywana, ale jednej rzeczy możemy być już pewni.

Nie 1935. Rok 1929.

Źródła

Podstawą opracowania są przede wszystkim: Robert Gawkowski, Jacek Wiśniewski, Sportowe dzieje Ursusa, Warszawa-Ursus 2017; „Głos Ursusa”, nr 15 z 13 kwietnia 1980 r.; „Wiadomości Włochowskie” z 1929 r.; „Czyn” z lat 1929-1930; biuletyny WOZPN; Warszawski Dziennik Wojewódzki nr 11 z 1929 r., poz. 279 oraz materiały z bieżącej kwerendy historycznej RKS Ursus. Monografia Gawkowskiego i Wiśniewskiego była pierwszym kompleksowym opracowaniem przywracającym Klubowi sześć lat wcześniej pomijanej historii.

Bibliografia i źródła internetowe

Źródło urzędowe: „Warszawski Dziennik Wojewódzki” 1929, nr 11, poz. 279, „Ogłoszenie Urzędu Wojewódzkiego Warszawskiego o zarejestrowanych stowarzyszeniach”. Przy RKS „Ursus”: postanowienie z 10 X 1929 r., sprawa BS.-IV-6/18, nr rejestru 2129, siedziba Czechowice, powiat warszawski. W skanie szukać poz. 279 i wiersza RKS „Ursus”.

Źródło prasowe: „Wiadomości Włochowskie”, nr 17, 1 VI 1929. Relacja z meczu Przyszłość Włochy – Ursus rozegranego 30 V 1929, wynik 2:1. Cały numer ma 4 strony.

Źródło prasowe: „Wiek Nowy”, nr 8544, 12 XII 1929, s. 14, dział „Sport”. Informacja o przeniesieniu RKS Ursus (Warszawa-Czechowice) do grona członków zwyczajnych PZLA. W PDF jest to skan strony 14.

Źródło prasowe/archiwalne: „Głos Ursusa”, nr 15, 13 IV 1980. Wywiad ze Stanisławem Kacalakiem/Kacelakiem, relacja o pięciu założycielach i podpisaniu statutu u notariusza Jamonta. Brak stabilnego skanu numeru odnalezionego online; relacja została przedrukowana i omówiona w „Kronice Warszawy” 2/2025, s. 50. Zob. s. 50.

Źródło informacyjne: Jerzy Kirkiczenko, Marian Kraczkiewicz (opr.), „Kalendarz Sądowy na Rok 1929”, Warszawa 1929, s. 159, wykaz notariuszy warszawskich, Witold Jamontt. Biblioteka UMCS.

Opracowanie: Robert Gawkowski, Jacek Wiśniewski, „Sportowe dzieje Ursusa”, Warszawa: Urząd Dzielnicy Ursus m.st. Warszawy, 2017, 236 s., ISBN 978-83-944683-1-6. Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa, wersja cyfrowa/katalog.

Opracowanie: Robert Gawkowski, Jacek Wiśniewski, „Sport w dawnym Ursusie”, „Kronika Warszawy” 2 (172), 2025, s. 49-65. Dla początków RKS szczególnie s. 50-53. PDF Archiwum Państwowego w Warszawie.

Opracowanie: Robert Gawkowski, „Sportowe tradycje warszawskich Włoch”, Warszawa 2008, szczególnie s. 14 dla początków sportu we Włochach i meczu z Ursusem. Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa.

Opracowanie: Jerzy Domżalski, „W Ursusie i jego okolicy”, Warszawa 2013, s. 73-77, ustalenia dotyczące daty powstania RKS Ursus. Pozycja drukowana.

Publikacja jubileuszowa: „Robotniczy Klub Sportowy Ursus w 40-lecie działalności dla swojej załogi i miasta 1935-1975”, Ursus 1975. Pozycja drukowana, istotna dla wyjaśnienia funkcjonowania daty 1935.

Materiały online RKS Ursus: Robert Gawkowski, „Niełatwa historia RKS Ursus”, przedruk/artykuł historyczny na stronie RKS Ursus.

Materiały online RKS Ursus: „Pionierskie lata Ursusa”, strona RKS Ursus, materiał o pierwszych latach klubu, Jerzym Dickmanie, boisku przy Skierniewickiej 27/29 i sekcji gier sportowych.

Opracowanie dotyczące Dickmana: Materiał historyczny o KSZO Ostrowiec, zawierający informację o Jerzym Dickmanie, jego wcześniejszym założeniu RKS Ursus oraz prezesurze KSZO w latach 1930-1934.